آموزش شعر مداحی — ماژول ۶

برای اینکه انسان شعرِ خوب بگوید، اخلاص کافی نیست. شعری که علم است، فن است، دانش است. خودِ شعر هنر است، اما دانش هم دارد و مثلِ دیگرِ دانش‌ها اندازه دارد، متر دارد، و مثلِ بقیهٔ چیزها اهلِ فن می‌توانند درجهٔ آن را مشخص کنند، جست‌وجو کنند و بهترین را بیابند و بخوانند. کسی که شعرِ متوسطی گفته، اگر با اخلاص هم گفته، آن را بینِ خودش و خدا نگه دارد. شعرِ متوسط را اصلاً نخوانید؛ شعرِ پایین و غلط را اصلاً نخوانید.

جامعهٔ مداحِ ایرانی، شعرهای خوب را بخواند. چون سبکِ مداحی — به‌ویژه مداحیِ سنتی — مانندِ حرف زدن با مردم است. من مداحانِ قدیمی را دیده بودم که وقتی شعر می‌خوانند، گویا با مردم حرف می‌زنند، و تک‌تکِ افرادی که آنجا نشسته بودند می‌فهمند.

مثلا: «ای حرمِ کعبه‌ات ز حلقه بگوشان / وی دلِ دانای تو زبانِ خموشان / با تو گفت از حسین چشم بپوشان.» این را کی نمی‌فهمد؟ و از مردمِ معمولیِ ما کیست که کسی شعرِ فصیحِ قوی را بخواند و او نفهمد؟ من وقتی می‌دیدم که مردم این شعرهای معروفِ «حملهٔ حیدری» را — که سابق در اواخر سه قرن پیش می‌خواندند و اگرچه مضمون‌هایش پایین است، اما شعرش بسیار قوی و استوار است — می‌فهمند، خوشحال می‌شدم.

دو خصوصیت برای مدحِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) لازم است. یکی اینکه محبت به اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را زیاد کند — و لذا هر شعری باید محبتِ مستمع را به اهل‌بیت (علیهم‌السلام) زیاد کند، که خودِ آن محبت ضامنِ همه‌چیز است. شعرهایی که راجع به اخلاقشان، گذشتشان، عفوشان و فضایلشان است خیلی خوب است.

و خصوصیتِ دوم، شعرهایی است که دستورالعمل و الگوی زندگیِ آنها را به ما نشان می‌دهد: مثلِ صراحت‌شان، شجاعت‌شان، حق‌گویی‌شان، ایثارشان، انفاق‌شان و محو کردنِ خودشان در خدا. در دعاها و زیارت‌نامه‌های ما تعبیری هست عاشقانه و خیلی خوب که حقایق را نشان می‌دهد. اینها را باید محور قرار داد — مثلا فرض کنید شیخ طاووس و بزرگان در کتاب‌هایشان گفته‌اند و مفید در ارشاد آورده‌اند؛ اینها را باید محور قرار داد و بعد آنها را به شکلِ زیبا و شایسته ارائه کرد.

توجه داشته باشید که نسبت به شعر، سخت‌گیری نمی‌کنم؛ الان این جلسه مناسب نیست که بنشینم و بگویم کدام بیت اگر چگونه بود بهتر بود، یا فلان شعر چه اشکالی داشت. اما این کار را در مجامعِ ادبی باید بکنید: شعری را که خودتان سروده‌اید و خوانده‌اید و ممکن است خوب باشد، در یک مجمعِ ادبی به نقد بگذارید و به هرکسی که این شعر را نقد کند و اشکال بجایی بر آن وارد کند، جایزه بدهید تا قوی بشوید. یا از اشعارِ خوبِ دیگران استفاده کنید و سعی کنید سطحِ اشعارِ خودتان را بالا ببرید.

باید انجمن‌هایی متشکل از شعرشناسان و نقّادانِ ادبی و صاحب‌نظران در کارِ مدح — یعنی اساتیدِ فنیِ خودِ شما، که این کارها را تجربه کرده‌اند — به وجود بیاید تا دربارهٔ شعری که خوانده می‌شود داوری و نقادی کنند. گاهی مثلا یک کلمه را که باید گفت «به تو» یا «به او»، می‌گویند «بر او» و شعر خراب می‌شود. چقدر خوب است که از لحاظِ ادبی این ظرافت‌ها و دقت‌ها کاملاً رعایت شود. ضمناً زبانِ فارسی را هم منتقل کنید.

در میانِ ما شاعر زیاد است و شما عموماً اهلِ ذوق و اهلِ صفا و توجه به آن دقت‌ها و ظرافت‌ها هستید. اگر در مجامعِ مداحی که شعرخوانی مُتعارف است، سعی در نقد و تصحیح کنید و این به وسیلهٔ اساتیدِ شعر و نقد انجام گیرد — ولو از بیرون هم بیاورید، مانعی ندارد. ممکن است کسی از شما شعری را زحمت کشیده و حفظ کرده باشد و بخواند، اما کسی آن را نپسندد؛ از این موضوع متأسف نشوید. آنچه در دل اثر می‌کند، سخنِ هنرمندانه است.

در آثارِ دینی و در خواندن‌های دینی، همه‌جا آهنگ وجود دارد؛ لذا شعر هم — که از بزرگ‌ترین و مؤثرترینِ نمونه‌های بیان است — اگر با آهنگِ بیان شود تأثیرِ زیادی می‌گذارد. شما باید مثلا برای گزینشِ اشعار، یک گروه شعر داشته باشید و برای آهنگی که آن گروه دارد، بهارِ آهنگی هم داشته باشید.

در گذشته، موسیقی‌دانان — به معنای درستِ کلمه، مالِ جامعهٔ مداح و روضه‌خوان بودند — همیشه بهترینِ موسیقی‌دان‌ها کسانی بودند که روضه می‌خواندند. تاجِ نیشابوری که اسمش را شنیده‌اید، خواننده و موسیقی‌دانِ بسیار معروفِ دورهٔ ناصرالدین‌شاه بوده است. آن وقت‌ها من خودم روضه‌خوان‌هایی را در مشهد دیده بودم که بسیار خوب می‌خواندند. یکی عادت کرده بود از اول که شروع می‌کرد تا آخر، فرضاً ابوعطا بخواند و دیگر غزل می‌خواند، یا آن دیگرِ گریه‌هایش را می‌خواند، یا مثلا از اول تا آخرش بیانِ اصفهان می‌خواند — بدونِ اینکه بد بخوانند یا غلط بخوانند، و گوشِ مردم هم آشنا بود. تعلیمِ ذوق و متعادل کردنِ ذوقِ مستعین — یعنی عمومِ مردم — بود.

علاوه بر اینکه آهنگ‌های موسیقی و دستگاه‌های موسیقی، در تأثیرگذاریِ سخن هم مؤثر است: یعنی شما در شادی، یک دستگاه را می‌خوانید و در غمی، دستگاهِ دیگر؛ برای موعظه، از یک دستگاه استفاده می‌کنید و برای فرضاً مزاح و هزل، از یک دستگاهِ دیگر. خاصیتِ مداحی ذوق است، و اگر کسی ذوق نداشته باشد واردِ عالمِ مداحی نمی‌شود؛ و ارتباط با شعر و خوانندگی حاکی از ذوق است، بنابراین نخیلی زود فرا می‌گیرند. مثلا یک گروهی داشته باشید برای این کار که آهنگ‌ها را تصحیح کنند.