آموزش آداب مداحی — ماژول ۲

مداحان اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به واسطهٔ انتسابِ قرب به ممدوحان، در این خصوص باید الگوی جامعه باشند. آیا مداحی که اهلِ خمس نباشد، مورد قبولِ ائمهٔ اطهار (علیهم‌السلام) است؟ متأسفانه باید اعتراف کنیم که ما مداحان بیشتر نقشِ تابلو را ایفاء می‌کنیم: در امر و نهی کردنی طولانی داریم، اما در عمل از بیشترِ مستعینِ خود عقب هستیم.

یکی از گناهانِ کبیره، دروغ و خلاف‌وعده است که گریبان‌گیرِ بسیاری از مداحان است؛ چه مجالسِ با عظمتی به خاطرِ خلاف‌وعدهٔ مداح، مدعو از هم پاشیده شده است. یا دروغ‌هایی که در هنگامِ دعوت گفته می‌شود بی‌حد و حصر شده است. و به همین شکل در سایرِ واجبات و محرمات، اگر خودمان را دقیق بررسی نماییم، می‌بینیم که خیلی مشکل داریم.

مگر ما خودمان را منسوب به اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نمی‌دانیم و همهٔ این شعر را با ذوق نمی‌خوانیم؟ اگر زندگیِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را مطالعه نماییم، با یک نگاه کلی می‌یابیم که سراسرِ زندگیِ آنها طاعتِ خالق و خدمت به مخلوق است. بزرگان ما هم همین‌طور بودند.

چطور می‌شودی که هنرمند، بازی‌گرِ سینما یا یک ورزشکار — که ابزارِ تبلیغِ آن تئاتر، فیلم و سریال است یا نقابی در تئاتر یا پیراهنِ ورزشی، توپ و توپ — چند امضاءِ ساده در امرِ خدمت‌رسانی به قافله بسازند، اما اثری از وعاظ و مداحان در این اجتماع نبوده یا بسیار کم‌رنگ باشد؟

در صورتی که مداحان عزیز، بهترینِ الگوی تبلیغ یعنی مرام و مسلک و سیرهٔ ممدوحانِ خود را در اختیار داشته باشند، مرحوم کافی (ره) در این زمینه الگوی خوبی است. چقدر مهدی ساخته و چند باب مشروب‌فروشی را تبدیل به مسجد یا مهدی کرده است. یا مرحوم حاج اکبر ناظمی که از کارهای برجسته‌اش خدمت به مردم و فقرا بود. ما خدمت به هم‌نوعِ خودمان را هم به فراموشی سپرده‌ایم.

سه فضیلتِ ذکرشده برای همهٔ مؤمنان سفارش شده است و از سیرهٔ رسول اکرم (ص) و ائمهٔ طاهرین (علیهم‌السلام) به شمار می‌رود؛ و صحبت کردن در این باب بسیار مشکل است. اما با مقداری دقت در رفتار و اعمالِمان می‌توانیم شبنمی از اخلاص در اعمالِ خود بنشانیم و بویی هم از زهد و پارسایی را بچشیم.

برخی از اعمال، تعدادی از دوستانِ دون‌شأنِ مداحی است. مثلا: الف) عدم حضور در مراسمِ وعظ و خطابه. ب) عدم حضور بر سرِ سفره‌های گستردهٔ عمومیِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام). ج) حسِ برتری بر دیگری. د) جاه‌طلبی و شهرت‌طلبی. و صدها موردِ دیگر که برادران آگاه هستند — و همهٔ اینها مغایر با زهد و پارسایی و تقواست.

از وصایای امام مؤمنین (علیه‌السلام) نظم در امور است.

انصافاً مداحان عزیزی که آماری بدهند چند درصد از آنها سرِ وقت در مجالس حضور می‌یابند — حال آنکه باید حتی زودتر از موعدِ مقرر سرِ جلسه حاضر شوند تا از اضطرابِ صاحبِ مجلس کاسته شود. چقدر از مجالسِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به لحاظِ بی‌نظمیِ مداح یا سخنران از هم پاشیده شده است. بسیاری از هیئت‌های مذهبیِ هفتگی، به‌خاطرِ بی‌انضباطیِ برخی از همکاران، تعطیل شده است.

عدمِ پذیرشِ انتقاد در جامعهٔ مداحان، معضلِ همگانی است. حتی برخی از مداحان از جواب دادن به پاسخِ برخی علمای دلسوز هم خودداری یا شروع به جو‌سازی می‌نمایند.

مثلا یکی از علمای بنام که علاقهٔ فراوانی هم به جامعهٔ مداحان دارد، اگر متوجهِ حضورِ یک مداح در جلسهٔ خود باشد، از خواندنِ شعر و روضه خودداری و مجلس را به مداح می‌سپارد — البته نه اینکه بلد نباشد، بلکه از سرِ اخلاص و احترام به ذاکرِ امام حسین (علیه‌السلام). نقل می‌کردند که مداحی که مقتلی را خواند، بنده سؤال کردم سندِ این مقتل کجاست. شروع کرد به پرخاشگری و اینکه «شما علما به مداحان حسادت دارید، چون مردم شما را تحویل نمی‌گیرند» و از این قبیل عبارات.

مگر ما فراموش کرده‌ایم که جامعهٔ مداحان در مکتبِ حوزهٔ دینی و در پرتوِ علما رشد کرده‌اند؟ مگر امام (ره) نفرمود: «محرم، صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است.» این جمله بسیار کوتاه ولی پرمحتوا، بساطِ مداحی را گسترده کرده است. لذا مداحِ خوب باید انتقادپذیر باشد، به‌ویژه از علمای دین.

یکی از راه‌های جذبِ قلوبِ مستعین و سوق دادنِ آنها به سوی معارف و مکتبِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، احترام به آنهاست. زیرا بسیار دیده شده با بی‌احترامی به مستمع، گرفتاری‌های فراوانی به وجود آمده است.

متأسفانه برخی از برادرانِ جوان در جامعهٔ مداحان، با گفتنِ برخی از عبارات — مثلا «هرکس کف نزند به اهل‌بیت (علیهم‌السلام) ارادت ندارد»، «اگر گریه نمی‌کنی برو بیرون از مجلس»، «چشمی که گریه ندارد چشمِ نفاق است»، «اگر درست سینه نزنی نشانهٔ کم‌ارادتی به اهل‌بیت است» — و صدها عبارات از این قبیل، در یکی از شهرستان‌ها (مرکز استان)، رئیس سپاه تازه‌پیکران نقل می‌کردند. یکی از آقایان مداح در جمعِ چند هزار نفری گفت کسانی که گریه نمی‌کنند نطفهٔ پدرشان نیستند، که باعثِ اعتراضِ شدیدِ امام جمعه و جمعِ کثیری از مردم شد.

مردم به رفتار و کردارِ ما خیلی حساس هستند. نوعِ مصافحه با مردم، برخوردِ گرم و صمیمی، نوعِ نشستن بر منبر — همه باید بر مبنای اخلاقِ اسلامی باشد. و خلاصه اینکه احترامِ مؤمن را حفظ نماییم؛ که فرمودند: حرمتِ مؤمن از حرمتِ کعبه بیشتر است.

تا کسی اهلِ محبت نباشد، قاعدتاً واردِ این وادی نمی‌شود. وظیفهٔ هر انسانی است که سرمایهٔ محبت و معرفت و معنویِ خود را زیاد کند.

اولاً: باید خودمان در هر سطحی که هستیم، سعی کنیم این سرمایه را زیاد کنیم و هرکسی باید خودش را بالا بکشد. سرمایهٔ معنوی هم مثلِ سرمایه‌های مادی است — اگر به آن اضافه نکنیم، تمام خواهد شد. بدونِ تعارف، همهٔ ما به یک پالایشِ درونی نیاز داریم. اینکه ما در زیارت می‌خوانیم «ما معروفین به دوستیِ محبتِ شما هستیم»، یک وظیفهٔ مضاعف را بر دوشِ ما می‌گذارد. نزدیک شدن به مراکزِ نور، لازمهٔ خاصیتشان چون نورانی شدن است. باید با عمل، نه فقط محبت به تنهایی، قنبر در خانهٔ علی (علیه‌السلام) شدن کارِ آسانی نیست؛ این‌طور نیست که سلمان — نعم، اهلِ بیت — کارِ آسانی باشد. لذا در این زمینه هم سعی و تلاشِ زیادی باید انجام شود.

ثانیاً: سزاوار نیست مداحی با این همه پیوندِ مذهبی و دینی و شرعی، مسائل و احکامِ شرعی را نداند. فراوانند مداحانی که مقید به مسائلِ شرعی نیستند. عدمِ اهمیتِ مداح به مسائلِ شرعی سبب می‌شود که موقعِ اذان و فریضهٔ واجبِ نماز، از خود فتوی بدهد و به مداحی ادامه دهد — در حالی که سیدالشهدا (ع) و همهٔ ائمه مقید به نمازِ اول وقت بودند.

یکی از مهم‌ترین جهات در مداحی، موقعیت و زمان‌شناسی است که به علمِ بلاغت هم وابسته است. زمان‌ها متفاوت‌اند: مثلِ زمانِ طبیعی، زمانِ تاریخی، زمانِ اجتماعی — هر یک مقتضیاتی دارند که در روایات هم به آنها اشاره شده است. زمانِ طبیعی همان تحولات و حوادث و دگرگونی‌ها و قوانینِ طبیعی و مقرراتِ تکوینی است.

مداح باید زمانِ رویدادهای تاریخِ اسلام و شیعه و اهلِ سنت را بداند تا در این زمان، مردم را نسبت به وقایعِ آن آگاه کند. و بی‌انکه واقعیتِ تاریخی، همان روزی که واقع شده، تأثیرِ فراوان و مستقیم دارد. متأسفانه خیلی از مداحان این نکته را رعایت نمی‌کنند. مثلا روزِ دومِ محرم که روزِ ورود به کربلاست، چیزِ دیگری می‌خوانند.

اما مردم‌شناسی: مداح با توجه به شناخت و اطلاع از افکار و عقاید و حالاتِ هر جمعی مداحی می‌شود؛ و این شناخت در هر زمانی با زمانِ دیگر متفاوت است، زیرا مردم متفاوت‌اند.

باید با فرنگِ مردمِ هر شهر آشنا بود. بعنوان مثال در فلان شهر، درآوردنِ لباس را برای سینه‌زنی مناسب نمی‌دانند؛ یا در شهری کف زدن برای عملی لهوی می‌دانند. لذا باید به فرهنگ‌ها و رسومِ مردم، در صورتی که خلافِ شرع نباشد، احترام گذاشت.

شخصی که مداحی می‌شود، در شعر و سخن و دعا و مقاتل و کتبِ مربوطه، به لغات و عبارات و جملاتی مواجه می‌گردد که از زبانِ عربی وارد شده — و در این شرایط، اگر مداح با زبانِ عربی آشنا نباشد، نه آن کلمه یا جمله را درک می‌کند و نه می‌تواند صحیح آن را تلفظ کند.

لذا برای هر مداح لازم است با قواعد و ترجمه و مقداری صرف و نحو آشنا شود تا بداند کِی باید «ابوالفضل» بگوید و کِی «ابوالفضلی» و فرقش را بداند. و اگر اعراب را رعایت نکند، در معانی تغییر و اختلافاتِ فاحش پیش می‌آید. پس شایسته است که همهٔ مداحان مختصری از علمِ صرف و نحو و ترجمهٔ عربی را فرا بگیرند.

بسیار مشاهده می‌شود که برخی از مداحان، قرآنِ کریم را حتی به‌روز، به‌زحمت و غلط می‌خوانند. هزاران بیتِ شعر حفظ کرده‌اند، ولی در زمینهٔ قرآن مشکل دارند و یک دورهٔ ترجمهٔ تحت‌اللفظی و تفسیرِ قرآن را هنوز نیاموخته‌اند. یا قرآن را هم به آهنگ و صوت و لحنِ مرثیه و مداحی می‌خوانند.

هر کلمه و حرفی را که دوست دارند می‌دهند و هر کجا دوست دارند وقف می‌کنند، و به هر یک از آن قدر به مداحی و شعر و مرثیه اهمیت می‌دهند که به ادب و رعایتِ شئوناتِ قرائتِ قرآنِ کریم، مخصوصاً در مجالسِ ختم، توجه ندارند. لذا هر مداح و شاعری لازم است که بیشتر از شعر و مرثیه به قرآنِ کریم اهمیت بدهد و فراگرفتنِ قرآنِ مجید را در اولویتِ قرار دهد، و آیاتِ قرآن را با قواعدِ مربوطه بخواند و قرآن را بهتر و بیشتر از شعر حفظ باشد.

دعاخوانی و زیارت‌خوانی که از جذاب‌ترین و پرمحتواترینِ برنامه‌های ذاکرین است، آنچه در این باره لازم است بیان شود. بحث در این باره، هم بر سرِ خودِ دعا و زیارت و شرحِ آن نبوده — بلکه مهم‌تر از همه، آداب و وظایفِ دعاخوانان است. بسیار مشاهده می‌شود که مداحان در مجالسِ گوناگون، دعا و زیارت را طوطی‌وار، گاهی هم غلط می‌خوانند و لابه‌لای آن ذکرِ مصیبت و شعرهای طولانی می‌خوانند. به همین مناسبت، دعاخوانان و زیارت‌خوانان لازم است آداب و نکاتی را رعایت کنند که اهمِ آنها عبارت‌اند از:

۱) حتماً در مرحلهٔ اولیه یک دورهٔ ادعیه و زیارات را از لحاظِ مرورِ خواندنی و صحیح‌خوانیِ الفاظ و عبارات تعلیم دیده، و با معانی و تفسیرِ آنها آشنا شوند.

۲) در جلساتِ دعاخوانی و زیارت‌خوانی که افرادِ مجرب و با سواد و اهلِ ذوق اداره می‌کنند و می‌خوانند، شرکت کرده و از محضرِ آنان بهره‌مند شوند.

۳) دعا را با حالتِ فریاد نخوانند، بلکه با حالتِ تضرع و زاری و جذاب بخوانند، و ادبِ کلام و فرازهای دعا را — که بیشتر آن از معصومین (علیهم‌السلام) رسیده است — رعایت و حفظ کنند.

۴) از خود به کلمات و جملاتِ ادعیه و زیارات اضافه و کم نکنند و با سلیقهٔ خود، معانیِ آنها را جابه‌جا نکنند؛ همان‌طوری که دستور داده شده و سفارش شده، قرائت کنند. چون دعا اگر به شکلی که آورده شده قرائت نشود، موردِ پذیرش قرار نمی‌گیرد. فرمودند: «الدعاء مخُّ العبادة»؛ دعا مغزِ عبادت است. و به هر یک از عرفا، دعا را به گنج تشبیه می‌کنند؛ مثلا اگر گفته شده جمله‌ای را سه بار بگویی، کمتر یا بیشتر نشود. مثل این است که به فردی بگوییم وقتی از دربِ خانه وارد می‌شوی سه قدم بردار، زیرِ پایت گنج است — و آن فرد بگوید من حال پیدا کردم، می‌خواهم ده قدم بردارم؛ آری، قیم نابُرد، به گنجِ مقصود نخواهد رسید. لذا در تکرار و تعدادِ اذکار، اسراری است که بر اهلِ ظاهر پوشیده است. ادله و شواهد و مستنداتِ زیادی وجود دارد که نباید به گفتارِ معصومین (علیهم‌السلام) اضافه یا کم گردد.

۵) دعا را به اندازه‌ای باید خواند که مستعین حالِ پذیرش و شنیدنِ آن را داشته باشند. لازم نیست دعا را حتماً تا آخر بخوانند. باید فهمید که در دعا چه گفته می‌شود و چه می‌خوانند؛ آن وقت تأثیرِ آن شبیه‌تر خواهد بود.

مثلا اگر در دعایِ کمیل خوانده می‌شود «اللهم اغفر لی الذنوب التی غیّرت النعم عنی» — خدایا ببخش آن گناهانی که نعمت‌ها را بر من تغییر می‌دهد — با شکلِ جالب و آهنگِ مناسب توضیح داده شود که چه گناهانی نعمت‌ها را تغییر می‌دهد. گناهانی که نعمت‌ها را تغییر می‌دهد، به فرمودهٔ امام سجاد (علیه‌السلام) عبارت‌اند از:

الف) ستم کردن بر مردم. ب) دست برداشتن از عاداتِ خیر. ج) بی‌اعتنایی به معروف. د) کفرِ نعمت و ناسپاسی. ه) ترکِ شکرگزاری.

۶) اگر قرار است در مجلسی دعا خوانده شود، به روح و روان و سطحِ فکر و فرهنگ و سواد و موقعیت و غم و شادی و خستگی و سرحال بودنِ مستمع توجه کنند. مثلا اگر مجلس ترحیم و یادبود است و بانی اصرار دارد دعا خوانده شود، اینجا صلاح نیست؛ با مداحیِ مجلس با پند و شعر و روضه ادا شود.

۷) اهمیت و جایگاهِ دعا را بیشتر از جایگاهِ سخنرانی و مداحی بداند؛ زیرا قرآنِ کریم می‌فرماید: «اگر دعاهای شما نبود، به شما اعتنا نمی‌کردیم.» این مناسب و شایسته نیست که دعاخوانی تحت‌الشعاعِ برنامه‌های دیگر قرار گیرد — یعنی طوری شود که همه منتظرِ سخنرانی یا مداحی باشند و زمانِ خواندنِ دعا و زیارت در مجلس حاضر نشوند، مخصوصاً در هیئت‌ها. مثلا سخنران و مداح چه می‌خواهند بگویند که ارزش و بارِ علمی و معنوی و فرهنگیِ آن از دعا و زیارت بالاتر باشد؟

بدهی است — به مصداقِ «و ما ارسلنا رسولا بالعسان قومه» — که کسی که مبلغ است، لازم است زبان و ادبیاتِ خود را بداند و با تفکرِ ادبیِ زمانِ خود آشنا باشد.

متأسفانه جای‌گاهِ درسی و ادبیاتِ فارسی طوری است که هر دانش‌آموزی که در رشته‌های دیگر آمده، به سراغِ ادبیاتِ فارسی می‌رود؛ در صورتی که باید، مانندِ دیگر رشته‌ها، ضروری و مهم قرار گیرد. شعر، بعنوانِ یکی از قدیمی‌ترین و قوی‌ترینِ رشته‌ها در جامعهٔ ما، خودش هنر است — اما دانش هم دارد و مثلِ دیگرِ دانش‌ها اندازه دارد، متر دارد، و مثلِ بقیهٔ چیزها، اهلِ فن می‌توانند درجهٔ آن را مشخص کنند و بهترین را بیابند و بخوانند.

احترام به پیشکسوت و معلم و مربی در اسلام، آن‌قدر سفارش شده است که احترام به آنها به اندازهٔ والدین است. این حدیثِ معروف را هم شنیده‌اید: امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمود: «مَن علَّمنی حرفاً فقد صَیرَنی عبداً.» یا در جای دیگر می‌فرمایند: «الآباء ثلاثة: أباك، وأبوك، وأبُ معلمِک.»

مقامِ معلمی کمتر از مقامِ انبیا نیست. بالاخره هرکسی برای آموختنِ علمی، یا مستقیم یا غیرمستقیم، به بزرگی اقتدا می‌کند و از آن الگو می‌گیرد، و این حقِ معلمی است بر گردنِ متعلم. در مداحی هم این مقوله مستثنی نیست — لیکن چقدر این مهم در قاطبهٔ مداحان مراعات می‌شود. قضاوت با خود، برادران عزیزِ مداح.

اما نکتهٔ قابلِ ذکر این است که احترام به مداحان و پیشکسوتانی که توانِ مداحی را از دست داده‌اند، از ارزش و اعتبارِ زیادی برخوردار است — ولی متأسفانه بسیاری از برادرانِ مداحِ جوان به این مقوله کم‌توجه و در برخی جاها بی‌توجه هستند. البته این احترام باید متقابل باشد. بزرگان — یا به عبارتی پیرغلامان — هم باید الگوهای مناسبی برای مداحانِ جوان باشند تا مردم تصور نکنند که این دو قشر با هم اختلاف دارند.

چند تذکر: ۱) خدا را برتر از مرثیه‌خوان‌های بزرگ‌تر و سایرِ مداحان بدانیم و در مقابلِ بزرگان و پیشکسوتان متواضع باشیم. ۲) از تحقیرِ مداحانِ دیگر جدا خودداری نماییم؛ بارها دیده شده که گفته‌اند «فلان مداح را کم کردم». ۳) تجربیات و آموزه‌های خود را در اختیارِ جوانان‌ترها قرار دهیم و در این مورد سخاوتمند باشیم، که خیر و برکت نزدِ خداوند است.

۴) همان‌طور که از دیگران انتظارِ احترام داریم، باید به دیگران احترام کنیم. مواردِ متعددی مشاهده شده که ذاکرِ اباعبدالله جوابِ سلامِ حتی بزرگ‌تر از خودش را هم نمی‌دهد و با بی‌حرمتی از کنارِ احترامِ مردم می‌گذرد.

۵) اگر در مجلسی نشسته‌ایم که مداحی در حالِ اجرای برنامه است، ما بیشتر از همه باید با حدیثِ «او بکاء، اوی بکاء، او تباکی» عمل کنیم. بنده فیلمِ مستندی در اختیار دارم که از مداحانِ پیشکسوتِی است که اتفاقاً هم از صدا و هم از سوزِ کافی برخوردار بوده و همهٔ مستعین گریه می‌کردند — ولی سه تن از هم‌قطارانِ ما، از اول تا آخرِ مجلس، مشغولِ حرف زدن یا خندیدن هستند. خدا شاهد است که بعد از آن، چقدر به ما رجوع و از این عملِ ناپسند گلایه و شکوه داشتند؛ همان مستمعِ دیگر در مجلسِ آن آقایمان نمی‌نشیند یا بی‌تفاوت بوده است. ببینید، چقدر ضرر دارد.

۶) از غلو در موردِ اشخاص و ذکرِ القابِ نامأنوس، جدا پرهیز نماییم.

منظور از انصاف در نقلِ مطالب و مصائب و مناقبِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، خودداری از افراط است — که همان اغراق و غلو است و شدیداً موردِ نکوهشِ حضراتِ معصومین (علیهم‌السلام) — و تفریط، که همان گفتارهای مادونِ شئوناتِ محمد و آلِ محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است. یعنی نه آنها را در حدِ الوهیتِ خاصِ پروردگار بدانیم و نه آنها را آنقدر پایین‌بیاوریم که با موجوداتِ دیگر تشبیه و تمثیل بیاوریم.

امام حسین (علیه‌السلام) روزِ عاشورا، در آخرین وداع فرمودند: «ای اهل‌بیتِ من، پس شکوه مکنید و چیزی بر زبان نیاورید که ارزشِ شما را بکاهد و در شأنِ شما نباشد.» این هشدار، درسِ مهمی است که مداحان و شعرایشان و خطبای محترم نباید فراموش کنند.

یکی از مواردِ انصاف در روضه‌ها این است که شهادتِ آن بزرگواران، ضعف تلقی نشود — زیرا خودِ امام (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «امیدوارم آنچه خدا برای ما اراده فرموده است، خیر باشد؛ چه کشته شویم و چه پیروز گردیم.» لذا بی‌انصافی است که کسی آن‌قدر ناآگاه باشد که با معلوماتِ کم بخواهد در بیان و توصیف و ذکر و مدیحه و مرثیه، تفریطاً یا افراط نمایند.

انصاف در نقلِ مطالب، شناختِ حدود و آداب و مقام و شئونات و مراتبِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) است؛ جای نکه کسی در حقِ آنان غلو نکند — و «حسینِ الهی» و «زینبِ الهی» و «اکبرِ الهی» بگویند، نه آن‌قدر آنان را پایین بیاورند که با پرنده و گل و گیاه — که همهٔ خلقت برای آنها خلق شده — قیاس و تشبیه کنند. امام امیرمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «آلِ محمد را با هیچ‌احدی ابداً مقایسه نکنید.» وقتی قیاسِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) حتی با فردی غیر از امام صادق (ع) صحیح نیست، آن‌وقت نباید آنها را با سایرِ موجودات قیاس نمود. چه به گفتِ شاعر: «دیشب جمالِ رویت تشبیهٔ ماه کردم / تو به ماه بودی، من اشتباه کردم.»

اما انصاف در توسل و روضه: معمولاً در بسیاری از جلسات — اعم از ایامِ مولید و وفاتِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، ختم، مجالسِ دعاء و هیئت — به‌ویژه در شهرهای بزرگ و بالاخص تهران، تعدادِ مداحان زیاد است. بارها دیده شده که دو نفر از آقایان مداح، با هم مقابلِ چشمِ صدها نفر نزاع می‌کنند. لازمهٔ رعایت این مهم: طهارتِ نفس، اخلاص در عمل، ادب و شعورِ بالا.

برادرم، چه عیبی دارد اگر مداحی در کنارِ شما نشسته، به او احترام کنید، پس از مقدمه و مختصرِ روضه، مجلس را واگذار کنید. اگر عمیق فکر کنیم، می‌بینیم لذتی که در گریه کردن و گوش دادن است، در خواندن نیست. بارها شنیده شده بسیاری از مقامات، به خاطرِ نرفتن بر منبر، اعطا شده‌است.

بخش هشتمِ کتاب با این جمله شروع می‌شود که توجهِ برادرانِ عزیزِ مداح را به ارزشِ کارِ مداحی جلب می‌نماید.

۱) مکرر این حدیث را شنیده‌اید: هر کس بگریند، گریه کند یا خود را به گریه بزند، بهشت بر او واجب است.

۲) امام صادق (علیه‌السلام) و امام رضا (علیه‌السلام) علاقهٔ بی‌حد و حصری به روضهٔ اجدادِ خود — بویژهٔ اباعبدالله‌الحسین (علیه‌السلام) — داشته و مرتب مادرِ حسین (علیه‌السلام) را موردِ عنایتِ خویش قرار می‌دادند؛ که مشهورترینِ آنها سیدِ احمدی، کمیتِ اسدی، دعبلِ خزاعی می‌باشد.

۳) صاحب‌جواهر (رحمة‌الله) فرمودند: سه خطِ شعرِ روضه برای اهل‌بیت (علیه‌السلام) را با تمامِ کتبِ فقهیِ من، جملهٔ جواهرالکلام، عوض می‌کنم.

درازی نیست از مدح به مرثیه، روضه و مصیبتِ شیعیع جنازهٔ حضرت زهرا (س) اشاره می‌شود: «غمت شکست علی را چنان‌که در دلِ شب / پیِ جنازه تو دست بر کمر دارد.» یا در شعرِ دیگر: «ای ز جمالت فروغِ حق متجلی / خاکِ مزارت بهشتِ اهلِ تولی.»

یا راجع به امام صادق (ع): «ای رویِ تو قبلهٔ خلایق / یا حضرت کاشفِ الحقایق / افسوس که حرمتت شکستند / پیوسته دلت ز کینه خستند.»

سه: از مرثی‌ها به مرثی. مثلاً در روضهٔ حضرت موسیٔ بن‌جعفر (علیه‌السلام) می‌خوانیم بدنِ حضرت سه روز در میانِ آفتاب ماند، اهلِ شیعه آمدند و بدنِ آقا را اول گلباران کردند و سپس با احترامِ شیعی به خاک سپرده‌اند. اما کربلا، به‌جای گل و سنگ و نیزه، بر بدنِ اباعبدالله (ع) زدند.

یا در روضهٔ امام رضا (ع): هنگامِ جان دادن، جوادش را بالای سرش مشاهده کرد — او امام جواد (علیه‌السلام) سرِ پدر را روی دامن گرفت — اما این قضیه، کربلا برعکس شد: پدر آمد و سرِ جانانِ خود را روی دامن گرفت.

یا در روضهٔ حضرت زهرا (س): حسنین آمدند و روی بدنِ مادر افتادند، و امیرالمؤمنین (ع) با احترام آنها را از بدنِ مادر جدا کرد. اما کربلا: وقتی سکینه (س) آمد کنارِ بدنِ بابا، با تازیانه او را از بدن جدا کردند.

همفر جاسوس، انگلیسی، در ممالکِ اسلامی، در کتابِ خاطراتِ خود — با ترجمهٔ دکتر محسن موحد، چاپِ ۱۳۶۱ — اذعان نموده است که یکی از دشواری‌هایِ استعمار در کشورهای اسلامی، بویژهٔ کشورهای شیعه‌نشین، برپا داشتنِ مراسمِ عزاداریِ امام حسین (علیه‌السلام) از سوی شیعه و اجتماعاتِ بزرگِ سوگواری در ماه‌های محرم و صفر و ایادی راد. منظورِ او منظم‌کردنِ خطبه‌ها و سخنرانی‌هاست — که در تقویت و استحکامِ مبانیِ ایمانِ مسلمان نقشِ انکارناپذیری دارند و آنان را به رفتارِ نیک وامی‌دارند.

و لذا مراکزِ عزاداریِ امام حسین (علیه‌السلام) یا تکایا باید به ویرانه‌ها مبدل شود؛ برای این منظور اقداماتی انجام شود که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

۱) بی‌محتوا ساختنِ نوحه‌ها و اشعار — که باعث می‌شود علما، متدینان و افرادِ سابقه‌دار، در عزاداری کمتر رغبت کنند به این جلسات بروند و فقط جوانان بمانند با صدرِ شور و احساس؛ آن‌وقت ما اهداف و برنامه‌های بعدی را پیاده می‌کنیم.

۲) انتخابِ وعاظ و نوحه‌خوان‌ها و تعزیه‌خوان‌هایی که سوءسابقه دارند، که در نتیجه علاقهٔ مردم به این جلسات کم می‌شود.

۳) چاپ و نشرِ کتب و جزواتی که حاویِ اشعارِ بی‌محتوا و دونِ شأنِ اهل‌بیت (علیهم‌السلام) می‌باشد.

۴) ایجادِ شک و گمان نسبت به جلساتِ مذهبی و هرگونه اجتماعاتِ دیگر در کشورهای اسلامی.

۵) تبلیغِ مذاهبِ نوآمدی برای پروراندنِ مذهبِ حسینی در غرب و شمالِ ایران — مذهبِ علی‌اللهی در طوس و خراسان، مذهبِ هشت امامی در اصفهان، مذهبِ صادق‌اللهی.

۶) تقویتِ غلو (جمعِ غلو) در شیعه به بهانهٔ علاقهٔ زیاد الوصف به خاندانِ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله). (تذکرِ نویسنده: ائمهٔ طاهرین (علیهم‌السلام) بویژه امام صادق (ع) غلو را به شدت نهی نموده و آن را از خطراتِ دین شمرده‌اند.)

۷) ایجادِ ابتذال در نوحه‌سرائی‌ها و اشاعهٔ فرهنگِ غربی — مثلِ سوت زدن در محافل به بهانهٔ جذبِ عده‌ای — و صدها موردِ دیگر.